Geologia

Dzieje geologiczne obszaru ZG "Kwisa"

Cały obszar ZG "Kwisa" położony jest w obrębie bloku dolnośląskiego. Takim terminem określana jest północno -wschodnia część Masywu Czeskiego sięgającego na teren Polski od Czech. Stanowi on podłoże południowo -zachodniej części naszego kraju (Sudety i Przedgórze Sudeckie). Masyw Czeski jest częścią skorupy ziemskiej zbudowaną ze skał starych, prekambryjskich i staropaleozoicznych, która odsłania się na powierzchni ziemi. Blok dolnośląski pocięty jest wieloma uskokami, wzdłuż których następowało przemieszczanie mas skalnych w różnych kierunkach. Wskutek tych ruchów niektóre partie tego obszaru były podnoszone, a inne obniżane. W obniżeniach, zwanych rowami tektonicznymi lub nieckami, gromadziły się osady (żwiry, piaski, mułki, iły) znoszone przez wody powierzchniowe (głównie rzeki) z obszarów wyniesionych. Te skały osadowe powstawały zarówno wtedy, kiedy obniżenia te wypełniało morze jak i wtedy, gdy stanowiły one ląd. Procesy owe zachodziły z przerwami w ciągu kilkuset milionów lat, od karbonu po górną kredę. Najmłodsze z osadów występujących na tym terenie, powstałe w erze kenozoicznej (paleogen, trzeciorzęd i czwartorzęd), spoczywają na tych starszych osadach jak również na starszym podłożu krystalicznym. Pod koniec kredy i na początku paleogenu panował tu klimat tropikalny. Pod jego wpływem zachodziło głębokie wietrzenie, rozpad skał. Od północnego - zachodu po okolice Kliczkowa sięgnęła wąska zatoka morska. W młodszym trzeciorzędzie, przed 20-30 milionami lat miały tu miejsce kolejne ruchy tektoniczne, które zachodziły wzdłuż starych i nowych uskoków. Towarzyszył im intensywny wulkanizm, po którym pozostały ślady w postaci resztek kominów wulkanicznych i pokryw bazaltowych. Erozja usunęła zwietrzeliny z obszarów podniesionych. Osadzone zostały one na przedpolu nowych gór m.in. w postaci piasków kwarcowych z kaolinem. W neogenie od północy na obszar dzisiejszego dorzecza Kwisy wkracza potężne jezioro, w którego wodach osadzają się iły zwane poznańskimi. Powstawały one m.in. z rozmywanych osadów kaolinowych. Natomiast u schyłku neogenu zaznaczyła się kolejna faza ruchów wypiętrzających. W jej wyniku wzmogła się erozja, pogłębieniu uległy doliny rzek. Na tak ukształtowany krajobraz w plejstocenie (epoce lodowej) wkroczył od północy i północnego - zachodu lądolód skandynawski. Obecnie przyjmuje się, że zlodowacenie północne objęło ten teren przynajmniej trzykrotnie: dwa razy podczas zlodowacenia sanu (dawniej południowopolskie) i raz podczas zlodowacenia odry (dawniej środkowopolskie). Po stopieniu się czapy lodowej pozostały wytopione z niej zwały glin, żwirów, piasków i mułków wypełniające głównie zagłębienia terenu (Kotlina Starej Kamienicy, Kotlina Mirska, Obniżenie Lubomierza) i przykrywające stare podłoże na znacznych obszarach głównie w zachodniej i północnej części ZG "Kwisa".

Obszar ZG "Kwisa" położony jest na terenie następujących jednostek geologicznych wchodzących w skład bloku dolnośląskiego:

1. Krystalinik karkonosko-izerski

2. Metamorfik kaczawski

3. Niecka północnosudecka

4. Blok przedsudecki

 Na nich spoczywają utwory ery kenozoicznej (paleogen i neogen).

ad. 1. Krystalinik karkonosko-izerski
Cała południowa część ZG "Kwisa" aż po linię: Pokrzywnik - Oleszna Podgórska - Szyszkowa - Rudzica i dalej w kierunku Jędrzychowic koło Zgorzelca zbudowana jest ze skał metamorficznych i magmowych wieku prekambryjskiego, staropaleozoicznego i karbońskiego. Najstarszymi skałami budującymi ten obszar są granitognejsy izerskie oraz łupki łyszczykowe. Zajmują one obszar od Grzbietu Wysokiego Gór Izerskich na południu po główny uskok śródsudecki przebiegający wzdłuż w/w linii na północy. Są to przede wszystkim gnejsy słojowooczkowe o kryształach minerałów różnej wielkości, miejscami granity oraz gnejsy o cienkich laminach. W ich obrębie, w formie różnej wielkości soczew o rozciągłości południkowej występują leukogranity i leukognejsy, gnejsy i granity zleukokratyzowane oraz grejzeny kwarcowo-topazowo-łyszczykowe (pas Zajęcznik - Sępia Góra, pas Wolimierz - Mlądz, na południe od Młyńska oraz na zachód od Gryfowa Śl.). W obrębie gnejsów izerskich występują prócz tego dwa pasma zbudowane z łupków łyszczykowych z wkładkami skał wapienno - krzemianowych, kwarcytów i łupków łyszczykowo-chlorytowo-kwarcowych. Również one pochodzą z prekambru. Większe pasmo, zwane pasmem Starej Kamienicy, przebiega łukiem od Proszowej, przez Przecznicę i Krobicę, po Czerniawę Zdrój. Mniejsze pasmo, o podobnej rozciągłości, zwane pasmem Złotnik Lubańskich, ciągnie się od Radoniowa przez Złoty Potok i Złotniki Lubańskie aż po okolice Stankowic. Z obu pasmami łupkowymi związana jest bogata mineralizacja i występowanie kopalin (np. rudy cyny, złoto). Podłoże doliny Izery na południowym krańcu ZG "Kwisa" zbudowane jest z kolei z karbońskich granitów karkonoskich. Ich wiek określany jest na ok. 300 mln lat. Krystalinik karkonosko - izerski oddzielony jest od sąsiadującego z nim od północy metamorfiku kaczawskiego dyslokacją zwaną głównym uskokiem śródsudeckim. Ciągnie się ona od Gór Sowich na wschodzie aż po dolinę Nysy Łużyckiej na zachodzie i stanowi wyraźną granicę pomiędzy różnymi formacjami geologicznymi. Na terenie ZG "Kwisa" przebiega ona mniej więcej wzdłuż linii Pokrzywnik - Rudzica.

ad. 2. Metamorfik kaczawski
Na północ od linii Pokrzywnik - Rudzica, w pasie o zarysie soczewki wydłużonej w kierunku zbliżonym do równoleżnikowego, który osiąga maksymalną szerokość ok. 10 km w okolicach Lubania, występują staropaleozoiczne skały metamorficzne. Cały obszar występowania tych skał nazywany jest metamorfikiem kaczawskim. Metamorfik kaczawski na obszarze ZG "Kwisa" zbudowany jest z łupków kwarcowo-serycytowo-chlorytowych oraz lokalnie łupków krzemionkowych i grafitowych. W obrębie skał metamorficznych występuje szereg zapadlisk tektonicznych o podobnej rozciągłości. Największe z nich ciągnie się, ulegając stopniowo zwężeniu, od Zgorzelca po Olszynę, Lubomierz i Wojciechów. Na pd.-zachód od Lubania na jego dnie spoczywa pokrywa bazaltowa Lasu Lubańskiego, stanowiąca w dzisiejszym krajobrazie wyraźną kulminację. Zapadlisko to wypełnione jest osadami kenozoicznymi (paleogen i neogen). Jego wschodnia część dobrze widoczna jest w krajobrazie w postaci rowu, którym płyną Oldza (od Wojciechowa po Gryfów Sl.) i Olszówka (od Olszyny po Lubań). Mniejsze rowy poprzecinane uskokami o kierunku zbliżonym do południkowego stwierdzono na południe od Lubania oraz pomiędzy Lubaniem a Radogoszczą. Występują w nich sylurskie łupki chlorytowo-kwarcowe z grafitem oraz wkładkami lidytów i czarnych łupków krzemionkowych. Niewielki rów tektoniczny występuje u północnej granicy zasięgu metamorfiku kaczawskiego między Radogoszczą a Radostowem Średnim. Ma on przebieg równoleżnikowy, szerokość do 1 km i długość ok. 4 km. Wypełniony jest osadami karbonu (stefan) - mułowcami, drobnoziarnistymi piaskowcami i zlepieńcami - oraz permu (czerwony spągowiec) - mułowcami z wkładkami piaskowców i zlepieńcami. Na północy zasięg metamorfiku kaczawskiego określa linia: Golejów - Radogoszcz - Jędrzychowice. Poza nią występują osady niecki północnosudeckiej.

ad. 3. Niecka północnosudecka
Niecka północnosudecka to obszar, na którym skały krystaliczne metamorfiku kaczawskiego występują na znacznej głębokości i przykryte są skałami osadowymi pochodzącymi z górnego karbonu (stefan), permu, triasu (pstry piaskowiec) i górnej kredy. Zajmuje ona obszar pomiędzy metamorfikiem kaczawskim na południu a blokiem przedsudeckim na wschodzie i północy, z którym graniczy wzdłuż linii Radogoszcz - Kliczków - Żagań. Starsze osady podścielające osady młodsze odsłaniają się jedynie w wąskich pasach na obrzeżach niecki: Osady górnego karbonu (mułowce, piaskowce drobnoziarniste i zlepieńce) występują w postaci pasów o szerokości do 400 m pomiędzy zamkiem Podskale a Radostowem Średnim, od Radogoszczy po Sławnikowice i w Rowie Radostowa; zaś osady permu (mułowce, piaskowce, zlepieńce) w pasie o szerokości ok. 6 km pomiędzy Nowogrodźcem a Radogoszczą na zachodzie oraz Gościszowem a Wolbromowem na wschodzie. Na północnym skrzydle niecki, na wschód od Kliczkowa odsłaniają się jedynie utwory triasu. Na nich spoczywają osady pochodzące z kredy. Są to przeważnie piaskowce, margle i mułowce. Stanowią one najwyższe piętro osadów wypełniających nieckę północnosudecką. Występują one w pasie o rozciągłości pd.-wschód - pn.-zachód osiągającym szerokość ok. 14 km pomiędzy Nowogrodźcem a Osiecznicą.

ad. 4. Blok przedsudecki
Blokiem przedsudeckim nazywana jest pn.-wschodnia część bloku dolnośląskiego oddzielona od niego przez sudecki uskok brzeżny. Ta wielka dyslokacja widoczna jest dobrze w krajobrazie w postaci progu ciągnącego się od okolic Złotego Stoku na pd.-wschodzie przez Świebodzice aż po Złotoryję. Oddziela ona Sudety od Przedgórza Sudeckiego. Dalej ku pn.-zachodowi próg ten obniża się i chowa pod osadami kenozoicznymi, tak że w dorzeczu Kwisy nie jest on już widoczny w krajobrazie. Blok przedsudecki obrzeża od pn.-wschodu nieckę północnosudecką. Podobnie jak Sudety zbudowany jest on z prekambryjskich i staropaleozoicznych skał krystalicznych. Jego zachodni skłon stanowi głębokie podłoże dolnego odcinka doliny Kwisy (od okolic Przejęsławia aż po ujście). Na starym podłożu krystalicznym bloku przedsudeckiego zalegają miąższe osady kenozoiczne.


Utwory kenozoiczne (paleogen i starszy neogen)

Skały osadowe paleogenu i starszego neogenu (przedplejstoceńskie, tj. sprzed epoki lodowej) są szeroko rozprzestrzenione na zachód od doliny Kwisy począwszy od Leśnej na południu. Brak ich tu jedynie w wąskim pasie od Radogoszczy nad Kwisą po Jędrzychowice nad Nysą Łużycką. W znacznym stopniu przykryte są osadami polodowcowymi. Na wschód od Kwisy występują one w postaci izolowanych płatów w zapadliskach tektonicznych (Kotlina Mirska, Obniżenie Lubomierza w okolicy Olszyny) bądź zalegają na osadach niecki północnosudeckiej na południe i na północ od Nowogrodźca. Są to przeważnie piaski i żwiry kwarcowe z wkładkami węgla brunatnego i lokalnie glin kaolinowych. Często w ich obrębie występują iły. Na podłożu krystalicznym lub na osadach paleogenu występują pokrywy law bazaltowych. Największa z nich ciągnie się od Lubania w kierunku pd.-zachodnim na przestrzeni 8 km przy szerokości do 2,5 km. Tworzy ona północną część Wzgórz Zalipiańskich zwaną Lasem Lubańskim (Bukowiec 386 m). Ponadto na wschód i na zachód o tego miasta występują niewielkie płaty i kominy bazaltowe: koło Wesołówki i wzgórza Świętoń (253 m) oraz na Ostróżku (290 m) i Harcerskiej Górze (272 m). Dwie duże pokrywy bazaltowe budują ciąg wzniesień na zachód od Leśnej (Wysoka Struża 427 m). Trzy izolowane wystąpienia bazaltu znajdują się na południe od Rębiszowa, pomiędzy Proszową a Przecznicą. Ponadto pojedyncze przebicia bazaltowe w formie kominów wulkanicznych stwierdzono na północ od Olszyny, na Rozwalisku (442 m) koło Wojciechowa, na Koziej Górce (456 m) koło Grudzy, na północ od Mirska, w Wieży, na południe od Leśnej (Gruchacz 312 m) i w Proszówce koło Gryfowa Śl., gdzie na dwóch stromych stożkach bazaltowych wznoszą się ruiny zamku Gryf i kaplica św. Leopolda. W większości z wymienionych miejsc istniały bądź istnieją kamieniołomy, w których wydobywano bazalt. W znacznym stopniu zniszczyły one pierwotny krajobraz zamieniając niegdysiejsze wzniesienia w głębokie, niekiedy wypełnione wodą wyrobiska przypominające kratery wulkanów (Rozwalisko, Ostróżek, Olszyna i in.). W większości z nich można obserwować niezwykle ciekawe zjawiska np. słupy ciosowe, formy wietrzenia bazaltu (eksfoliacja, pierścienie Lieseganga), tufy bazaltowe, bomby wulkaniczne, zgorzel bazaltową.


Utwory kenozoiczne (młodszy neogen: plejstocen i holocen)

W epoce lodowej zwanej inaczej plejstocenem wielokrotnie powtarzało się zjawisko zlodowacenia olbrzymich terenów Europy. Lądolód powstający na Płw. Skandynawskim rozprzestrzeniał się we wszystkich kierunkach sięgając na południu po Karpaty i Sudety. W obszar dzisiejszego dorzecza Kwisy wkraczał prawdopodobnie dwu-, trzykrotnie od pn.-zachodu, tu bowiem Sudety są najniższe a ich wysokość wzrasta stopniowo. Potężne jęzory lodowcowe wykorzystywały doliny rzeczne i nimi posuwały się naprzód żłobiąc skalne podłoże. W miarę zachodzenia tego procesu na terenach już zajętych przez lód wzrastał jego zasięg pionowy, co w przypadku niskich wododziałów prowadziło do łączenia się jęzorów w jedną zwarta powierzchnię lodową. W zatarasowanych przez lodowiec dolinach powstawały jeziora zastoiskowe. Lądolód skandynawski w swym parciu na południe dotarł aż do bariery Gór Izerskich. Są one na tyle wysokie, że nie był w stanie ich pokonać. Jedynie doliną Nysy Łużyckiej sięgnął aż na południową ich stronę po Liberec. Po ociepleniu klimatu lód zaczął się topić. Potężne masy wody wykorzystywały wszelkie obniżenia terenu, by odpłynąć ku pradolinom i dalej ku morzu. Niektóre dawne doliny wypełnione były jeszcze płatami "martwego" lodu, bądź do tego stopnia zasypane przez wytopione z niego osady, że rzeki, nie mogąc odnaleźć starej drogi, żłobiły w podłożu nowe doliny. Tak powstał m. in. przełomowy odcinek doliny Kwisy pomiędzy Gryfowem Śl. a Leśną. Wody roztopowe zabierały ze sobą część materiału skalnego, lecz nie były w stanie zabrać wszystkiego, co wytopiło się z lodowca. Osady polodowcowe możemy dziś obserwować w postaci pojedynczych płatów w sudeckiej części dorzecza Kwisy (z wyłączeniem Gór Izerskich) lub rozległych, równinnych powierzchni na północ od Nowogrodźca. W obrębie Pogórza Izerskiego są to głównie gliny zwałowe, a więc przemieszane piaski, żwiry, mułki i większe bloki skalne zalegające na dnie Kotliny Mirska, w Obniżeniu Lubomierza oraz w górnych partiach zboczy doliny Siekierki i Kwisy aż po okolice Nowogrodźca. Dalej na północ dominują piaski i żwiry wodnolodowcowe. Tworzą one zwarte powierzchnie na zachód od Kwisy pomiędzy Lubaniem a Nowogrodźcem oraz w obrębie Borów Dolnośląskich. Duże płaty tych osadów stwierdzono także w Obniżeniu Lubomierza i na północ od Gościszowa. Od doliny Bobru powyżej Bolesławca, przez Zebrzydową i dalej w kierunku Węglińca ciągnie się szeroki pas osadów rzecznych świadczący o istnieniu odpływu rzek wypływających z lodowca w formie pradoliny w kierunku Nysy łużyckiej podczas końcowej fazy zlodowacenia tego obszaru. Na północ od Osiecznicy Kwisa płynie w poprzek potężnej pradoliny wrocławsko - magdeburskiej. Osiąga tu ona szerokość 25 km. Tym rozległym obniżeniem wody roztopowe z lądolodu oraz wody odwadniające Sudety płynęły licznymi, często łączącymi się i ponownie rozdzielającymi korytami w kierunku Morza Północnego.